Келе жатқан Наурыз мейрамы құтты болсын! Наурыз құтты болсын!

КЕЛЕ ЖАТҚАН НАУРЫЗ МЕЙРАМЫ ҚҰТТЫ БОЛСЫН! НАУРЫЗ ҚҰТТЫ БОЛСЫН!

Қазақ халқының дәстүрі бойынша бір ай бойы тойланатын тамаша Наурыз мерекесі қарсаңында біздің заңгерлер қазақтың әдет-ғұрып құқығына арналған шағын шолу дайындады.

Біздің ойымызша қызықты мәліметтер:

• билерді ешкім тағайындамаған, билер 100% тәуелсіз болды, тіпті сұлтандар мен ауқатты байлар билерге ықпал ете алмаған;
• би атағы мұрагерлікпен берілмеген және ұрпақтан ұрпаққа ауыспаған;
• бидің халықтың терең құрметінен басқа ешқандай жеңілдіктері мен артықшылықтары болмаған;
• билердің міндеті тәртіпті қамтамасыз ету, рулар немесе ауылдар мен селолар арасындағы араздықты жою болды;
• дау туындаған жағдайда адамдар дауды шешу үшін биді өздері таңдай алған. Бұл тараптар төрешіні өздері таңдайтын арбитражға ұқсас;
• би өзіне көмекші ала алған, оны оқыта алған. Көбіне көмекшінің өзі би бола алған;
• би болу дауларды шешіп, халық арасында үлкен құрметке ие болу арқылы жүзеге асқан деген болжам бар;
• кейде би психолог ретінде жұмыс істей алған, оған әртүрлі өмірлік жағдайлар бойынша кеңес сұрап келе алған;
• би шешіміне шағымданған жағдайлар белгісіз, яғни қазақ құқығында апелляция және басқа да қағазбастылық болмаған. Шешім соншалықты берік, әділ, қисынды негізделген болғандықтан, тарап шешімнің әділдігіне күмән келтіре алмаған;
• сұлтандарға қатысты сот жүргізілмеген. Билер сұлтанды немесе шыңғыс ұрпағын соттаудан бас тартқан;
• 10 ғасыр бойы рулар, ауылдар, селолар арасында қандай да бір аумақтық немесе жер даулары тіркелмеген, мүмкін билер алдын алу бағытында жұмыс істеген болар;
• билердің шешімдері еш жерде жазылмаған немесе жазылмаған құқық болған, бірақ халық арасында ауызша берілген. Халық би шешімдерінің әділдігін көріп, өздері де әділ әрекет еткен.
• билер халықтың идеологиясын қалыптастырып, қолдаған, әділдікке ұмтылысты демеген;
• биді сатып алу немесе бидің біреу үшін дау шешу жағдайлары белгісіз.
• би дауды ағымдағы жағдайды және сонымен бірге қоғам үшін болашақ перспективаны ескере отырып шешкен.
• би істі шеше отырып, болашақта ұқсас істер пайда болса, оның шығарған шешімі прецедент болып қызмет ететіндей және осылайша ұқсас жағдайлардың пайда болуына жол бермейтіндей етіп шешкен.

Ескертпе немесе Disclaimer Бұл материалды дайындау барысында біз төменде көрсетілген әртүрлі дереккөздерге сүйендік. Біз ақпараттың кейбір бөлігі дәл емес немесе пікірталасты немесе одан әрі нақтылауды немесе зерттеуді қажет ететінін жоққа шығармаймыз. Қалай болғанда да, егер бұл тақырып тереңірек зерттелсе, біз қуанышты боламыз.

Дереккөздер

• Юшков С.Ю. Материалы по казахскому обычному праву: сборник 1. Алматы: Қазақ КСР Ғылым академиясының баспасы, 1948.
• Левшин А.И. Описание киргиз-казачьих, или киргиз-кайсацких, орд и степей. Алматы: Санат, 1996. — 656 б.
• Фукс С.Л. Обычное право казахов в XVIII — первой половине XIX века. Алматы: Наука, 1981. — 224 б.

Бұл материалды құрастыруға Synergy Partners заңгерлері мен қызметкерлері қатысты: Нұржан Стамқұлов, Анар Дауталинова, Әли Дауталинов, Айдана Сатимова.