БАҒАЛЫ ҚАҒАЗДАР НАРЫҒЫНДАҒЫ ЖЕКЕ ТҰЛҒАЛАРДЫҢ ОПЕРАЦИЯЛАРЫНА САЛЫҚ САЛУ

Жеке тұлғалар биржада бағалы қағаздарды сатып ала отырып, инвестор ретінде жиі әрекет етеді. Осы мақалада мұндай табыстарды қалай декларациялау және олардан қалай салық төлеу керектігі, сондай-ақ жеке инвесторларға салық салудың басқа да ерекшеліктері қарастырылады.

Акцияларды (сыйға тарту, айырбастау және т.б.), облигацияларды сатудан немесе иеліктен шығарудан түсетін табыстар жеке тұлғаның мүліктік табысы ретінде қарастырылады, одан дербес түрде жеке табыс салығын (бұдан әрі — ЖТС) есептеп, төлеу, сондай-ақ ол бойынша салық декларациясын тапсыру қажет.

Төлем көзінен салық салынатын табыстар бойынша есептеуді, төлеуді және барлық жауапкершілікті салық агенті көтереді, оған ЖТС-ты ұстап қалу және оны бюджетке төлеу міндеті жүктеледі. Мысалы, жалақы төлем көзінен салық салынатын табыс болып табылады. Бұл жалақыдан барлық салықтарды, ЖТС-ты есептеуді, салық есептілігін тапсыруды жұмыс беруші жүзеге асыратынын білдіреді, ол салықтық мақсатта салық агенті деп танылады. Осылайша, жалақы алатын жеке тұлғаға салықтарды есептеудің, декларацияларды толтыру мен тапсырудың қажеті жоқ, өйткені мұның бәрін оның орнына жұмыс беруші (салық агенті) істейді. Сонымен қатар, салық агенті салық міндеттемелерін орындау үшін толық жауапты болады. Алайда, бағалы қағаздарды өткізуден түсетін құн өсімі түріндегі мүліктік табыс жағдайында — ЖТС-ты төлеу және есептеу міндеті бағалы қағаздармен операцияларды жүзеге асыратын жеке тұлғаның өзіне жүктеледі.

Акцияларды сатып алу және сату қалай салық салынатынын мысалмен қарастырайық. Қазақстан заңнамасы тек бағалы қағаздарды өткізуден түсетін құн өсіміне немесе «capital gain» деп аталатын табысқа ғана салық салады. Бағалы қағаздардың өзін сатып алу табыс ретінде қарастырылмайды. Сондықтан тек сату болған жағдайда ғана өсімнің пайда болған-болмағанын есептеуге болады.

Құн өсімі келесідей анықталады: Салық салынатын өсім түріндегі табыс (оң айырма ретінде) = Өткізу (иеліктен шығару) бағасы — Сатып алу құны

Мысалы, егер 2011 жылы жеке тұлға биржадан мұнай компаниясының акцияларын 100 000 теңгеге сатып алып, сол жылы бұл акцияларды 150 000 теңгеге сатса, онда 50 000 теңге айырма салық салынатын табыс ретінде қарастырылады. Бұл жағдайда салық 5 000 теңгені (50 000 теңгенің 10%-ы) құрайды, ол бюджетке төленуі тиіс. Егер тұлға акцияларды 90 000 теңгеге сатса, онда ол шығынға ұшыраған болып есептеледі және өсім болмағандықтан, салық туындамайды. Өсім түріндегі табыстар бойынша ЖТС үшін салық кезеңі 1 қаңтар мен 31 желтоқсан аралығын қамтитын күнтізбелік жыл болып табылады.

Салық есептілігін тапсыру

Өсім түрінде табыс алған жеке тұлға есепті жылдан кейінгі жылдың 31 наурызына дейін салықтық тіркеу орны бойынша салық органына ЖТС декларациясын тапсыруға және декларация тапсыру мерзімінен кейін 10 күнтізбелік күн ішінде бюджетке ЖТС төлеуге міндетті.

Салық салудан ерекшеліктер

Салық заңнамасына сәйкес операциялардың келесі түрлері салықтан босатылатынын атап өту өте маңызды:

• Өткізілген күні Қазақстан аумағында орналасқан қор биржасының тізімдерінде тұрған акцияларды сату, егер мұндай акциялар ашық сауда-саттық әдісімен өткізілсе;
• Мемлекеттік эмиссиялық бағалы қағаздарды және агенттік облигацияларды өткізу;
• Жарғылық капиталының немесе акцияларының (қатысу үлестерінің) құнының 50%-ы және одан астамы жер қойнауын пайдаланушы болып табылмайтын тұлғаның мүлкін құрайтын заңды тұлғадағы акцияларды өткізу.

Мысалы, АБС компаниясының акциялары туралы сөз болып отыр делік. АБС компаниясының көптеген активтері бар, соның ішінде жер қойнауын пайдалану келісімшарты негізінде жер қойнауын пайдаланушы деп танылатын «АБС Ойл» ЖШС-нде үлесі бар. Салықтан босатылу үшін АБС акциялары құнының 50 немесе одан да көп пайызы жер қойнауын пайдаланушының мүлкіне қатысы жоқ мүлік пен активтерден тұруы қажет.

Қорытындылай келе, мемлекеттік бағалы қағаздар мен шикізаттық емес сектордың бағалы қағаздары ЖТС-тан босатылатынын атап өткен жөн. «Шикізаттық» эмитенттердің бағалы қағаздарымен операцияларды жүзеге асырғысы келетін жеке тұлға-инвесторлар ЖТС бойынша туындайтын салық міндеттемелерін мұқият қадағалауы тиіс.