ЕҢБЕК ҚАТЫНАСТАРЫНДАҒЫ ҚҰПИЯЛЫЛЫҚ

zakon.kz сайтында 10.08.2016 жылы жарияланған Авторы: Дина Бектемирова, Synergy Partners заң фирмасының заңгері

Құпиялылық дегеніміз не?

Бүгінгі таңда кез келген ақпарат құнды стратегиялық ресурсқа айналуда. Компаниялар өз ақпаратын қорғаудың маңыздылығы мен құндылығын ерекше түсінеді. Сондықтан қазіргі уақытта ақпаратты заңсыз жария еткені үшін жеке және заңды тұлғалардың жауапкершілігін күшейту үрдісі байқалады.

Қазақстан заңнамасы коммерциялық немесе қызметтік құпия белгілері бар ақпаратты қорғайды. Ақпарат келесі жағдайларда коммерциялық құпияға жатады, егер ол:

• үшінші тұлғаларға қолжетімсіз және белгісіз болса;
• басқа тұлғаларға белгісіз болуына байланысты табысты арттыруға, негізсіз шығындардан құтылуға, нарықтағы орнын сақтауға немесе өзге де коммерциялық пайда алуға мүмкіндік берсе;
• заңды иесімен қорғалса;
• болашақта ақпарат иесіне пайда мен игілік әкеле алса (потенциалды коммерциялық құндылық).

Заңнама кез келген құпия ақпараттың үшінші тұлғаларға тек иесінің келісімімен ғана берілуін талап етеді. Заңнамада құпия ақпараттың әртүрлі терминдері кездеседі, оларды заңсыз таратқаны немесе пайдаланғаны үшін қорғау мен жауапкершілік қарастырылған: ашылмаған ақпарат, құпия ақпарат, коммерциялық және қызметтік құпия.

Еңбек қатынастарындағы құпиялылық

Бұл мақалада біз еңбек қатынастарындағы құпия ақпаратты қорғау тәсілдерін көрсетуге тырысамыз.

Заңнама жұмыс берушілерге өздерінің құнды ақпаратын барынша қорғау үшін кез келген тәсілді қолдануға, сондай-ақ коммерциялық құпияны жария ету нәтижесінде келтірілген зиянды өтеуді талап етуге мүмкіндік береді. Нақтырақ айтсақ, заңнама коммерциялық құпияны қорғау арнайы қорғау шараларымен және мұндай ақпаратты заңсыз алуға, таратуға немесе пайдалануға тыйым салумен қатар жүруін талап етеді. Басқаша айтқанда, ақпаратқа қорғау режимін беру керек, сонда ғана ол жабық және қорғалуға қабілетті болады.

Кәсіпкерлік кодекс жұмыс берушілер үшін коммерциялық ақпаратты қорғаудың ықтимал шараларын тізіп көрсетеді:

• Жұмыс беруші коммерциялық ақпаратқа еркін қол жеткізуге құқығы бар тұлғалар тобын анықтай алады. Мысалы, бұл мыс балқытуға арналған шахталық пештің жаңа моделін ойлап тапқан тау-кен департаментінің инженерлері ғана болуы мүмкін. Бұл жағдайда технологиялық ақпарат немесе ноу-хау құпия болып саналады.
• Жұмыс беруші өзінің барлық қызметкерлері үшін құпиялылық туралы ережені бекіте алады, онда құпия ақпараттың тізбесі, қолжетімділік санаттары, сақтау және пайдалану шарттары көрсетіледі.
• Жұмыс беруші коммерциялық құпияға қол жеткізген тұлғаларды және бұл ақпарат берілген тұлғаларды есепке алуды жүзеге асыра алады.
• Жұмыс беруші барлық қызметкерлерден коммерциялық құпияны жария етпеу туралы келісімге қол қоюды талап ете алады және ақпаратты заңсыз жария еткені үшін жауапкершілік туралы ескерте алады.

Тәжірибеде жұмыс берушілер еңбек шартынан бөлек, құпиялылықты сақтау бойынша міндеттемелері бар құпиялылық туралы келісім (NDA) жасасу механизмін жиі қолданады.

Мемлекеттік органдар мен олардың лауазымды тұлғалары құпиялылықты сақтауға және компанияның келісімінсіз коммерциялық ақпаратты жария етпеуге міндетті. Компаниялар мемлекеттік органдарға, соттың заңды күшіне енген шешімі бар ақпаратты қоспағанда, коммерциялық ақпаратқа қол жеткізуге рұқсат бермеуге құқылы.

Қорғалуға жатпайтын ақпарат

Құпия ақпаратты қорғалмайтын және жалпыға қолжетімді болып табылатын жалпыланған ақпараттан ажырата білу керек. Құқықтық қорғауға жатпайтын ақпаратқа мыналар жатады:

• жеке кәсіпкердің тегі, аты, әкесінің аты;
• заңды тұлғаның атауы мен тіркелген күні;
• жеке кәсіпкердің немесе заңды тұлғаның сәйкестендіру нөмірі (БСН/ЖСН);
• жеке кәсіпкердің немесе заңды тұлғаның заңды мекенжайы (тұрған жері);
• жеке кәсіпкердің немесе заңды тұлғаның қызмет түрі;
• бірінші басшының тегі, аты, әкесінің аты.

Ақпаратты заңсыз жария еткені үшін жауапкершілік

Қазақстанның еңбек заңнамасына сәйкес, жұмыс беруші құпиялылықты бұзған қызметкермен еңбек шартын біржақты тәртіпте бұзуға құқылы. Қызметкердің құпиялылықты бұзуы тәртіптік теріс қылыққа немесе еңбек міндеттерін тиісінше орындамауға теңестіріледі.

Құпия ақпаратты заңсыз алған, пайдаланған немесе таратқан тұлға жұмыс берушіге келтірілген барлық шығындар мен зиянды өтеуге міндетті. Шығын мөлшерін компанияның экономисі бухгалтермен бірлесіп немесе кәсіби бағалаушылар анықтай алады.

Шығын мөлшері келесідей есептелуі мүмкін:

• алынбай қалған пайда көлемі ретінде;
• бизнесті табысты жүргізу әдістерінің, схемаларының немесе формулаларының белгілі болуына байланысты табыстың азаюы ретінде;
• басқа кәсіпкерлік нысандары алдындағы бәсекелестік артықшылықтың жоғалуына байланысты табыстың азаюы ретінде.

Мұндай шығындар кез келген мөлшерге жетуі мүмкін.

Әкімшілік жауапкершілік: Коммерциялық құпияны сақтау міндетін бұзғаны үшін (егер бұл қылмыстық әрекет белгілеріне ие болмаса) 106 050 теңге (2016 жылғы 50 АЕК) мөлшерінде айыппұл қарастырылған. Құпия бухгалтерлік ақпаратты жария еткені үшін айыппұл — 318 150 теңге (150 АЕК).

Қылмыстық жауапкершілік: Коммерциялық ақпаратқа құжаттарды ұрлау, пара беру немесе қорқыту арқылы заңсыз қол жеткізгені үшін:

• 4 242 000 теңгеге дейін (2000 АЕК) айыппұл немесе;
• сол мөлшердегі түзеу жұмыстары немесе;
• екі жылға дейін бас бостандығын шектеу немесе айыру.

Жұмыс берушіге ірі зиян келтіре отырып, коммерциялық ақпаратты пайдакүнемдік мақсатта ашқан қызметкерлер үшін:

• 6 363 000 теңгеге дейін (3000 АЕК) айыппұл немесе;
• үш жылға дейін бас бостандығын шектеу немесе айыру.

Жұмыс берушілерге арналған ұсыныстар:

1. Заңгерлермен бірлесіп компания ішіндегі ең маңызды ақпаратты (клиенттер туралы мәліметтер, ноу-хау және т.б.) анықтау;
2. Ақпаратты қорғаудың құқықтық механизмі мен көлемін алдын ала таңдау;
3. Құпиялылық бұзылған жағдайда іс-қимыл жоспарын болжау;
4. Құпиялылықты қорғаудың құқықтық механизмін енгізу үшін корпоративтік құжаттар пакетін әзірлеу;
5. Құжаттар пакетін енгізіп, оларға заңды күш беру.