ЕҢБЕК ҚҰҚЫҚТЫҚ ҚАТЫНАСТАРЫНДАҒЫ ТАЛАП ҚОЮ МЕРЗІМІ ТУРАЛЫ
Талап қою мерзімін екі түрге бөліп қарастыруға болады: материалдық мерзім және процестік мерзім. Материалдық мерзім материалдық құқық нормаларында бекітілген.
Еңбек құқықтық қатынастарында талап қоюдың материалдық мерзімі ешқандай уақыт шеңберімен шектелмейді. Жалақы бойынша берешек заңды тұлға таратылған немесе банкротқа ұшыраған кезде бірінші кезекте өтеледі. Сондықтан 2001 жылдан бастап 2017 жылға дейінгі жалақының төленбеуі орын алуы мүмкін, өйткені еңбек құқықтық қатынастары созылмалы сипатқа ие, ал жалақы төлеу міндеті заң бойынша туындайды және жұмыс берушінің мұндай міндеті тек сот шешімімен немесе жалақы бойынша міндеттемелерді өтеу арқылы ғана тоқтатылуы мүмкін.
Еңбек құқықтық қатынастары бойынша процестік мерзім, Еңбек кодексінің 160.2-бабына сәйкес, адам өз құқығының бұзылғаны туралы білген немесе білуі тиіс болған күннен бастап бір жылды құрайды. Жұмыстан заңсыз шығару туралы даулар үшін арнайы мерзімдер қарастырылған. Қызметкерге сотқа жүгіну үшін екі ай беріледі, ал мерзім қызметкер келісім комиссиясынан жауап көшірмесін алған күннен бастап есептеледі.
Тәжірибеде соттардың материалдық және процестік мерзімдерді бұрыс қолданатын жағдайлары кездеседі. Мысалы, қызметкер 2016 жылы сотқа 2012 жылдан 2016 жылға дейінгі мерзімдегі үстеме жұмыс үшін өтемақы төлеу туралы талаппен жүгінді. Еңбек құқығы тұрғысынан алғанда, қызметкер өз құқығының бұзылғаны туралы келісім комиссиясы бұл дауды шешпеген кезде, яғни келісім комиссиясынан жауап алған күннен бастап білді.
Мысалы, қызметкер келісім комиссиясының жауабын 2016 жылдың тамызында алды делік. Алайда сот 2012 жылдан 2015 жылға дейінгі кезең үшін сотқа жүгінудің талап қою мерзімі өтіп кеткен деген шешім шығарды. Соттардың мұндай тұжырымдары материалдық жағынан да, процестік жағынан да еңбек құқығы нормаларына қайшы келеді.
Түйіндей келе, мынадай қорытындылар жасауға болады:
- сотқа жүгіну мерзімі қызметкер өз құқығының бұзылғаны туралы білген немесе білуі тиіс болған күннен бастап 1 жылды құрайды;
- еңбек даулары үшін келісім комиссиясы арқылы дауды сотқа дейінгі қарау тәртібі белгіленгендіктен, келісім комиссиясының жауабы қызметкердің өз құқықтарының бұзылғанын білген сәті болып табылады;
- бірқатар жағдайларда еңбек дауларын қарау бойынша жағымсыз тәжірибе бар, онда бұзылған құқықтарды қорғау үшін сотқа жүгінудің процестік және материалдық мерзімдері араластырылып жіберіледі.
