ЖШС-ДЕГІ БАҚЫЛАУ КЕҢЕСІ: ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ КОРПОРАТИВТІК БАСҚАРУ МӘСЕЛЕЛЕРІ
Бақылау кеңесі, мысалы, акционерлік қоғамдардағыдай директорлар кеңесінің функцияларын атқара ала ма? ЖШС-нің бақылау кеңесі серіктестіктің басқару органдарының бірі болып табыла ма? Біз осы сұрақтарды түсінуге тырысамыз.
ЖШС-дегі бақылау кеңесінің функциялары
«ЖШС және ЖС туралы» ҚР Заңының 57.1-бабы атқарушы органның қызметін бақылау мақсатында ЖШС-де бақылау кеңесін құру мүмкіндігін қарастырады. Әрі қарай заң бұл бақылаудың қалай жүзеге асатынын нақтыламайды. Қиындық ҚР Азаматтық кодексінің барлық нәрсені сөзбе-сөз түсіндіруді талап ететіндігінде. Сөзбе-сөз түсіндіргенде, ЖШС-нің бақылау кеңесінің тек бір ғана функциясы — бақылау функциясы бар болып шығады. Бақылау кеңесі ЖШС-дегі ревизиялық комиссияның барлық функцияларына ие. Яғни, ЖШС туралы Заңның 57.2-бабына сүйенсек, ревизиялық комиссия болмаған жағдайда бақылау кеңесі оның барлық өкілеттіктерін иеленеді. Бақылау кеңесі ревизиялық комиссиямен салыстырғанда соңғы орынға қойылған.
Ревизиялық комиссияның мынадай өкілеттіктері бар: (1) кез келген уақытта атқарушы органның қаржы-шаруашылық қызметіне тексеру жүргізу, (2) ЖШС-нің жылдық қаржылық есептілігін қатысушылардың жалпы жиналысы бекіткенге дейін міндетті түрде тексеруден өткізу, бұл ретте қатысушылардың жалпы жиналысы ревизиялық комиссияның қорытындысынсыз немесе аудиторлық есепсіз жылдық қаржылық есептілікті бекітуге құқылы емес. Бақылау кеңесінде де осы функциялардың барлығы бар. Егер солай болса, бақылау кеңесі тек ЖШС қызметінің қаржылық нәтижелерін қайта тексеру үшін ғана қажет екені анық болады.
Соңғы 10 жылда біз 20-дан астам түрлі қазақстандық компанияларға заңдық аудит жүргіздік және ревизиялық комиссиялардың немесе бақылау кеңесінің ЖШС-нің жылдық есептерін бекіткен жағдайларын кездестірмедік, өйткені көбінесе мұндай жылдық есептерді аудиторлық фирмалар дайындайтын. Егер солай болса, ЖШС қызметінде ревизиялық комиссия немесе бақылау кеңесі іс жүзінде қажет емес.
ЖШС-нің бақылау кеңесі ҚР Заңының 41.1-бабына сәйкес басқару органы немесе атқарушы орган болып табылмаса да, Заңның 57.5-бабы аясында бақылау кеңесінің шешім қабылдау механизмі бар.
Алайда, заңнама талаптарына қарамастан, көптеген ЖШС-лердің бақылау кеңестері бар және оларға АҚ-дағы директорлар кеңесіне ұқсас басқару функцияларын береді. Бұған «Байкен-U» ЖШС, «Исткомтранс» ЖШС, «Самрук-Қазына Контракт» ЖШС, «Kazakhstan Project Preparation Fund» ЖШС және басқа да көптеген кәсіпорындардың жарғыларын қарау жеткілікті.
Бұл фактілер ЖШС туралы заңнама қоғамдық экономикалық және ұйымдық күтулер мен талаптарға сәйкес келмейді деген ойға жетелейді. Осы гипотезаны растау үшін біз Германия мен АҚШ-тың корпоративтік құқығына қысқаша шолу жасап көреміз.
Қазақстандағы корпоративтік басқарудың екі моделі
Тәуелсіздік алғаннан кейін Қазақстан өз корпоративтік әлеміне есік ашты. Әртүрлі жағдайларға байланысты қазақстандық цивилистер корпоративтік басқарудың екі моделін қазақстандық заңнамаға байқаусызда біріктірді. Бір модель акционерлік қоғамдар арқылы қор нарығын дамыту үшін енгізілсе, екінші модель шектеулі және қосымша жауапкершілігі бар серіктестіктер туралы заңнама түрінде, сірә, ресейліктер мен немістерден алынған болуы керек.
Корпоративтік басқарудың англосаксондық моделі
Корпоративтік басқарудың англосаксондық моделі Қазақстанда акционерлік қоғам арқылы жүзеге асырылды. Мұндай модельде компания акционерлері, бейнелеп айтқанда, оның жолаушылары болып табылады, ал автобус жүргізушісінің функциясын директорлар кеңесі атқарады. Яғни, корпоративтік басқарудың барлық маңызды рөлін директорлар кеңесі өз мойнына алады. Сондықтан директорлар кеңесінің құрамы өте тәжірибелі басқарушылар мен сарапшылардан құрылуы тиіс. АҚ-дағы бас директор немесе басқарма түріндегі атқарушы орган директорлар кеңесінің шешімдерін орындайды, операциялық қызметпен айналысады, кейде белгілі бір лимиттерге дейінгі мәмілелер бойынша дербес шешімдер қабылдайды.
Басқарма мүшелерін дұрыс ынталандыру үшін оларға осы АҚ-ның акцияларына опциондар ұсынылды, сондықтан басқарма компанияның құнын арттыратын өзгерістер мен мәмілелерді ұсынуға тырысты. Директорлар кеңесі компанияның құнын арттыру үшін ұсынылған өзгерістер мен мәмілелер бойынша сапалы шешімдер қабылдауы тиіс. Қор биржасындағы компания акцияларының құны қаржылық есептіліктің жариялануына, директорлар кеңесінің қабылданған шешімдерінің (әдетте ірі мәмілелер бойынша) жариялануына байланысты болды. Осы міндетті шешу үшін жетекші компаниялар инновацияларға, өзгерістерге және компанияның тиімділігі мен бәсекеге қабілеттілігін арттыруға бағытталған директорлар кеңесінің мықты құрамын қалыптастыруға назар аударды. Директорлар кеңесіне тәжірибелі кәсіби мамандарды жалдау үшін «бас аулаушылар» (headhunters) пайда болды.
Корпоративтік басқарудың германдық моделі
Шаруашылық серіктестіктері туралы қазақстандық заңнама, біздің субъективті пікірімізше, жеке компаниялар туралы неміс заңнамасының өте нашар көшірмесіне ұқсайды. Қазақстандық жауапкершілігі шектеулі серіктестік (ЖШС) немістің жауапкершілігі шектеулі жеке компаниясына (GmbH) ұқсайды. Яғни, Қазақстандағы ЖШС — бұл жабық типтегі жауапкершілігі шектеулі жеке компания. ЖШС-нің жабықтығы оның өз корпоративтік оқиғалары туралы еш жерде есеп бермейтінін, ал қатысушылар (серіктестер) ЖШС-ні басқаруға тікелей қатысатынын және оның қызметіне қатысты кез келген мәселені шешуге құқылы екенін білдіреді.
Әдетте, мұндай басқару моделі еуропалық отбасылық бизнеске тән. Мысалы, егер қатысушы — отбасы мүшесі бизнестен шықса, қолданыстағы қатысушылар оның үлесін басымдық құқығымен сатып алуға құқылы, бұл олардың отбасылық бизнесіне жаңа қатысушыны жібермеу үшін жасалады. Компания бөгде адамдар үшін жабық. Сонымен қатар, ЖШС-де бір мезгілде сенімхатсыз бір-бірінен тәуелсіз әрекет ете алатын екі бірінші басшы болуы мүмкін. Мысалы, әкесі мен баласы осындай дербес директорлар бола алады. Әкесі алыс теңіз сапарында кемеде болып, компания істерін қашықтан жүргізе алмаған кезде, бірақ саяхат кезінде порттарда мәмілелер жасай алатын болса, оның ұлы құрлықта әрекет етеді, чектерді төлейді және әкесі жазған вексельдерге аваль қояды. Тәжірибеде Қазақстанда қос директорлық функциясын, өкінішке орай, egov.kz жүйесінде жүзеге асыру мүмкін емес, бірақ оны «Бағалы қағаздардың біріңғай тіркеушісі» АҚ арқылы жасауға болады.
Германияда XIX ғасырда әулеттік жеке компаниялар сапалы және пысықталған корпоративтік шешімдер қажет екенін түсінген болуы керек. Ол үшін оларға компания иелерінің алдында негізгі корпоративтік шешімдерді бірінші болып қабылдайтын корпоративтік басқару органы қажет болды. Тарихи тұрғыдан Германияда XIX ғасырда екі деңгейлі басқару жүйесі — dual board енгізілді. Жеке компанияның басқару органы бақылау кеңесі (supervisory board) болды. Екінші кеңес немесе екінші басқару органы — бұл басқарма (management board). Айырмашылығы сол, Германияда басқарма негізінен операциялық қызметпен айналысады және бақылау кеңесіне немесе қатысушылардың жалпы жиналысына үнемі есеп беріп отырады, ал бақылау кеңесі ұзақ мерзімді жоспарлармен және негізгі мәселелермен айналысады, жеке компанияның басқарма құрамын қалыптастырады, бақылайды, кеңес береді және басқарманың шешімдерін мақұлдайды. Екі орган да функцияларымен де, мүшелерінің құрамымен де бір-бірінен толық бөлінген. Англосаксондық модельмен салыстырғанда, германдық модельде шешімдер екі рет қабылданады — алдымен шешімді бақылау кеңесі қабылдайды, содан кейін бұл шешімді қатысушылардың жалпы жиналысы бекітеді.
Бақылау кеңесінің болуы неміс жеке компаниялары үшін міндетті емес. Егер компанияда бақылау кеңесі болса, оның мүшелерінің көпшілігін компания акционерлері тағайындайды. Қызығы, Германияда заңнама (Mitbestimmungsgesetz, 1976), егер компанияда 2000-нан астам жұмысшы болса, бақылау кеңесінің құрамына жартылай компания қызметкерлерінің кіруін міндеттейді. Бұл, сірә, 19-ғасырдағы Германия билігінің ереуілдерден, жұмысшылар бүлігінен және кәсіподақтардан қашу қалауынан туындаған болса керек, сонда жұмысшы ұжымының өкілдері басқарма қызметіне ықпал ете алатын болады. Бұл тұжырымдама Өндірістік қатынастар туралы заңның (Betriebsverfassungsgesetz) арқасында операциялық деңгейде одан әрі таралды.
Бақылау кеңесі басқару органы ретінде
Қазақстанда акционерлік қоғамдар (АҚ) туралы заңнамаға өте көп көңіл бөлінеді. Мысалы, Дүниежүзілік банк, IFC, Қазақстан қаржыгерлер қауымдастығы сияқты беделді ұйымдар АҚ туралы заңнаманы өзгерту бойынша үнемі түзетулер ұсынады, бірақ тәжірибеде заңды тұлғалардың көпшілігін жауапкершілігі шектеулі серіктестіктер құрайды. ЖШС-лер заңды тұлғалардың барлық түрлерінің шамамен 95%-ын құрайды. Себебі мынада болуы мүмкін: ЖШС-нің ең төменгі жарғылық капиталы 500 АҚШ долларын құрайды (біз 0 теңгелік жарғылық капиталды талқылаудан қасақана қашамыз). Салыстыру үшін, АҚ-ның ең төменгі жарғылық капиталы шамамен 200 мың АҚШ долларын құрайды. Мұндай соманы кез келген бастаушы кәсіпкердің шамасы келе бермесі анық. Бірақ оған да, кез келген кәсіпкер сияқты, ерте ме, кеш пе компанияның орнықты болуы және ұжымдық шешімдер қабылдауы үшін бақылау және басқару функцияларының бір бөлігін «басқарушылардың» үстінен қарайтын директорларға беру қажет болады.
Жоғарыда айтылған себептерге байланысты біз бақылау кеңесі АҚ-дағы директорлар кеңесіне ұқсас ЖШС-де басқару органы мәртебесіне ие болуы және ревизиялық комиссияның жұмысын қайталамауы үшін заңнамаға өзгерістер енгізу қажет деп санаймыз.
